.


Expositie synagoge Harderwijk     

 

Vorig jaar kon het niet vanwege de coronabeperkingen, maar dit jaar is er weer een expositie in de voormalige synagoge in de Jodenkerksteeg.

Nog t/m 30 oktober is er op dinsdag t/m zaterdag van 13.30 tot 15.30 uur vrije toegang tot de gang en de wanden op de eerste verdieping met info, foto’s en voorwerpen van (voormalige) Joodse Harderwijkers.

Er zijn 3 animatie films over de synagoge, de Joodse school en het huis van de hoofdonderwijzer en een animatie film van de Joodse begraafplaats. Deze animatie filmpjes duren ongeveer 5 minuten. Van 5 joodse families is er over de periode 1940-1945 een film/documentaire te zien. Deze films duren 12 tot 20 minuten.

Er hangen ook twee schilderijen die de Harderwijkse kunstenaar Bertus Sondaar in uitleen heeft gegeven.

 

Namens de interkerkelijke werkgroep Kerk en Israël.

Stien van der Hout-Slagmolen.

 

Geschiedenis:

De eerste synagoge in Harderwijk werd in 1773 in gebruik genomen. Ook het reglement van de joodse gemeente dateert uit deze periode. In 1813 leefden er in Harderwijk dertien joodse gezinnen, waarvan de kostwinners merendeels in de handel werkzaam waren, of als slachter of tabaksteler. De uit 1817 daterende synagoge aan de Jodenkerksteeg stond twintig jaar later reeds op instorten en moest daarom in 1839 ingrijpend gerestaureerd worden. Het gebouw heeft tot aan de Tweede Wereldoorlog dienst gedaan.

In 1852 werd in het nabijgelegen Tonsel een nieuwe joodse begraafplaats ingericht. Als synagoge buiten gebruik in 1940. De Joodse Gemeente Harderwijk is in 1947 samengegaan met die in Apeldoorn. In de loop der jaren heeft het gebouw diverse bestemmingen gehad: Baptisten, Apostolisch Genootschap (tot 1970), Moskee (begin jaren 1980), expositieruimte/milieucentrum. In 2003 in gebruik genomen als Christelijk ontmoetingshuis.

 

 

 

 

NIEUWSBRIEF KERK & ISRAËL VELUWE, juli/augustus 2021

Uitgave van de Classicale Commissie Kerk & Israël Veluwe

 

       INHOUDSOPGAVE

 

       Voorwoord

       Activiteiten Kerk & Israël Veluwe

       Artikelen van leden:

       Van Abba tot zondebok (aflevering 19)

       Waar je gaat en waar je staat

       Rabbijn Jonathan Sacks over Leviticus

       Het Apeldoornsche Bosch

 

       CIDI-nieuwsbrief van 13 juli jl: Kaag ontkracht beschuldigingen Simons

       Protestantse Raad voor K&I: Joods-christelijke beschaving... of toch niet?

       Actie Kerk & Israël Veluwe: ‘Kerk, … wees eerlijk!’ (zie aparte bijlage)

       Kalender joodse feest- en gedenkdagen in 2021, 5781/5782.

     

 

 

VOORWOORD

Geachte Israëlvrienden, wat is het lang geleden dat we elkaar zagen en spraken. Lang geleden ook dat er een Nieuwsbrief uitkwam. Ik weet nog dat we ons eerste nummer uitbrachten, in september 2017, toen we oog in oog stonden met de reorganisatie van de classes van de PKN. Die reorganisatie is een feit en het moet gezegd, een en ander loopt voorspoedig. We vormen inmiddels een geheel, alle classicale commissies Kerk & Israël op de Veluwe: Hattem (Wezep, Hattem, Epe, Heerde), Apeldoorn (Twello, Vaassen), Barneveld (Nijkerk), Ede (Wageningen) en Harderwijk (Elburg, Ermelo, Nunspeet, Oldebroek, Putten) enz.

De contacten met de classis Veluwe zijn goed. Scriba Gerrit Bok is inmiddels een goede bekende van ons. Maandelijks worden we op de hoogte gehouden van het werk van de classis en dat van classispredikant Wilbert van Iperen. Begin juni hadden we een ontmoeting met hem en (het bestuur van) de classis. Dat was een zinvol treffen. Financieel hebben we de classis nog niet veel gekost, maar er is voldoende ruimte om weer activiteiten te organiseren. Ook is het de bedoeling om rond Pasen 2022 voor de classis een bijeenkomst te organiseren met als thema ’De smaken van Pesach’. Het besef van de classis van de (joodse) wortels van ons christelijk geloof lijkt gaandeweg de rit enorm toegenomen. We zijn daar dankbaar voor en blij om.

Op deze plek wil ik ‘de bende van zes’ graag bij u introduceren. Deze bestaat uit de zes personen die onze classicale commissie Kerk & Israël Veluwe bij de classis Veluwe vertegenwoordigen. Het betreft ds. Leo Ijkel (penningmeester) uit regio Apeldoorn, ds. Nico van den Houten uit regio Ede, dhr. Maarten Herfst uit regio Hattem/Heerde/Epe/Wezep, de heer Johan de Kruijff uit regio Barneveld, Nijkerk Leny Zintel (secretaris) (regio Harderwijk, Elburg, Ermelo, Nunspeet, Putten) en ondergetekende (voorzitter). Met ons zessen proberen we onze achterban – dat bent u – zo goed mogelijk bij de classis te representeren. Zelf ben ik daarnaast ook ambassadeur Kerk & Israël Veluwe bij de Protestantse Raad voor Kerk & Israël. Daardoor is er een representatie vanuit onze classis Veluwe naar de landelijke PKN en omgekeerd. Organisatorisch is er dus een en ander verbeterd de laatste tijd.

Ons motto bij al ons werk en bij deze Nieuwsbrief is: dienstbaar zijn aan de kerkelijke gemeenten, samen ‘lernen’ en activiteiten ontplooien, waakzaam zijn tegen antisemitisme. Uiteindelijk tot eer van Israëls ENE, die wij hebben leren kennen in onze Heer Jezus Christus. Daarom in dit nummer om te beginnen aandacht voor de komende Israëlzondag, begin oktober 2021. De ‘handreiking voor de Israëlzondag’ van de PKN bestaat dit jaar uit divers materiaal rond de gegeven Bijbelteksten uit het oecumenisch leesrooster: Marcus 10: 1 - 16 en Johannes 8: 1 - 11, met de nodige verwijzingen naar oudtestamentische teksten. Twee auteurs buigen zich over de Marcustekst en twee anderen nemen de Johannestekst als uitgangspunt. Daarnaast schrijven drie joodse auteurs een korte verhandeling over de tekst van hun keuze. Op de website van de PKN is ook een PDF bestand van Kind op Zondag te downloaden, zodat u ook een kinder- jongeren bijdrage tot uw beschikking heeft. Zie www.protestantsekerk.nl/israelzondag  Ook het Centrum voor Israëlstudies en Christenen voor Israël hebben weer een eigen bijdrage voor Israëlzondag, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.  en www.christenenvoorisrael.nl 

Verder brengen wij enkele Kerk & Israël-activiteiten onder uw aandacht die dit najaar op de Veluwe plaatsvinden. Let wel: de lijst is niet volledig. En natuurlijk valt er door corona veel uit. Wat wel gepand staat, volgt hieronder. Mocht u aanvullingen hebben, dan zetten we die op de website. Die website wordt trouwens goed bezocht. Laatst nog door een meneer voor wie Kerk & Israël een ware eye-opener was. Hij liet dit aan Leny weten. Er staan dan ook goede links op de website. https://www.kerkenisraelveluwe.nl 

Daarnaast dit keer een artikel in een reeks van Stien van der Hout en Tjitte Dijkstra: ‘Van Abba tot zondebok’. En een artikel in de reeks van Louise Katus. Beide artikelen mogen in alle kerkbladen geplaatst worden. Als klap op de vuurpijl de brief die Marinus ten Brinke namens onze commissie aan de PKN/cq de Protestantse Raad voor Kerk & Israël schreef, getiteld ‘Kerk, wees eerlijk’. (Als bijlage bij deze Nieuwsbrief)

De Raad heeft inmiddels gereageerd door te zeggen dat ‘de input wordt meegenomen bij het verdere nadenken binnen de Raad over het vervolg op de Verklaring van Erkenning en Verantwoordelijkheid’. Maar er staat nog meer in deze Nieuwsbrief. We wensen u dan ook veel leesplezier. Overigens: het staat een ieder van u vrij om aanvullingen/correcties te leveren. Stuurt u die dan naar mij aangezien onze secretaris nog even afwezig is vanwege ziekte.

Namens de Classicale Commissie Kerk & Israël Veluwe, Beatrice L. Jongkind, voorzitter, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.    Mw. H.A.C. Zintel - van der Pot, secretaris classicale Commissie Kerk & Israël Veluwe Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.  Dagelijks bestuur: Leo Ijkel, Maarten Herfst, Nico van den Houten, Johan de Kruijff, Leny Zintel en ondergetekende.

 

ACTIVITEITEN KERK & ISRAËL VELUWE

Apeldoorn Barneveld

Op DV donderdagavond 14 oktober organiseert de werkgroep 'Israël & onze gemeente' van de Hervormde Gemeente te Barneveld een Israël-avond in de Oude Kerk, Torenplein 1 te Barneveld.

Ds. Edjan Westerman, auteur van het indrukwekkende boek 'De Messias leren' hoopt die avond te spreken over het thema 'Gods trouw aan Israël: in goede én kwade dagen?' De avond begint om 20:00 uur en is gratis toegankelijk. Wel zal er collecte worden gehouden ter bestrijding van de onkosten. Een batig saldo zal ten goede komen aan een nog nader te bepalen goed doel. Er zal, onder voorbehoud van de dan (nog) geldende coronamaatregelen, een boekentafel aanwezig zijn en er kunnen producten uit Israël gekocht worden.

Met vriendelijke groet, Dirk Verschoor, secretaris Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Ede Epe/Hattem/Heerde/Wezep

Helaas kan ik nog geen nieuwe plannen in het kader van Kerk en Israël aan je doorgeven voor de Nieuwsbrief. Ik heb wel alle documenten voor de Israëlzondag 2021 in een map verzameld en ik wil die binnenkort (na overleg met Leo) toesturen aan de leden van onze beraadgroep Kerk en Israël Noord Veluwe. Hopelijk kunnen we in begin oktober weer vergaderen als beraadgroep Kerk en Israël Noord Veluwe. Met een vriendelijke groet, Maarten Herfst, secretaris

Ermelo

Dit jaar zullen we als commissie Kerk en Israël Ermelo nog geen uitvoerende activiteiten opstarten. Wel gaan we ons voorbereiden op activiteiten vanaf januari 2022. Volgende week komen we bij elkaar om de agenda voor te bereiden voor onze vergadering die we in september hopen te houden. Dan willen we de activiteiten voor 2022 vaststellen evenals de opzet voor de Israëlzondag. Hoewel de ontwikkelingen rondom de coronabesmettingen positief zijn, blijven we voorzichtig. De vraag is wat er gebeurt met de besmettingen als mensen terugkomen van vakantie. Het blijven spannende en onzekere tijden!

Hart. groet, Ger van Barneveld, voorzitter Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Harderwijk

De werkgroep K&I Harderwijk is niet actief, door de contactuele beperkingen. Wel heeft de Stichting Joods Erfgoed Harderwijk gedurende de schoolvakanties de expositie in de Oude Synagoge weer opengesteld. Leden van de werkgroep K&I en anderen zijn weer ingeroosterd als gastvrouw en – heer. De toeristische looproute maakt melding van de bezoekmogelijkheden. SJEH brengt het vroegere Joodse leven weer in beeld met een herinneringswand en een foto expositie. Op een groot scherm kan het voormalige Joods erfgoed worden bekeken.

Hartelijke groet, Leen van Haaften Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Nunspeet

Onze commissie Hervormd K&I Nunspeet heeft een avond belegd op zaterdag 2 oktober a.s. als een opmaat naar de Israëlzondag 3 oktober. Het leek ons goed om - vanwege de stelselmatig eenzijdige en negatieve berichtgeving in de media - een positief en onderbouwd verhaal over Israël te laten houden en dat ook via Youtube online naar buiten te brengen.

Resultaat: Datum: D.V. zaterdag 2 oktober 2021, 19.30 uur

Plaats: Hervormde Dorpskerk, Dorpsstraat 12, Nunspeet

Spreker: Mr. C.G. (Kees) van der Staaij, fractieleider SGP in de Tweede Kamer

Onderwerp: "Waarom pro-Israël? Achtergronden van een positiekeuze"

Kees van der Staaij is jurist. Hij besteedt aandacht aan Bijbels recht, historisch recht, volkenrecht en internationaal recht.

Twee musici omlijsten de avond met Joodse religieuze muziek:

Pier de Jong (Ermelo) , hoorn Martin Drost (Nunspeet), orgel

De laatste zal - als er op 2 oktober nog steeds mag worden gezongen .... - ook samenzang begeleiden. Er zal breed worden uitgenodigd, zodat het een interkerkelijke avond wordt.

Belangstellenden kunnen zich aanmelden via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. 

Met een hartelijk groet, Marinus ten Brinke, voorzitter

 

ARTIKELEN

Van Abba tot zondebok (aflevering 19)

In het alfabet zijn wij aangekomen bij de letter P. De woorden Pesach en Pasen zijn aan de beurt. Wij kennen wel overeenkomsten tussen de joodse en christelijke feesten en nergens zijn die zo duidelijk als bij Pesach en Pasen. Het woord Pesach houdt verband met ‘voorbij gaan’ of ‘ontkomen’’ zoals bij een ramp. Dat gaat terug op het verhaal van de laatste plaag, die voor het Egyptische volk een dodelijk ramp was, maar die aan de Israëlieten voorbij ging. De dag daarna volgde de bevrijding uit de slavernij. Dat wordt jaarlijks gevierd met de Sedermaaltijd, die volgens een eeuwenoude orde (Seder) vol zit met betekenissen. Er liggen op de borden bittere kruiden en ook een gerecht dat uiterlijk op klei lijkt, als herinnering aan de slavenarbeid in Egypte. Wie die ‘klei’ proeft, merkt dat er zoete appels in verwerkt zijn. Zo’n humoristisch detail laat zien dat bevrijde mensen zich niet terneer laten drukken door het verleden. Tijdens de maaltijd worden verhalen verteld en gelezen, bijvoorbeeld uit Ezechiël 37, over het doodse dal dat weer tot leven komt. Het verband met het christelijke Paasfeest is sterk, ook omdat Jezus vlak voor zijn sterven en opstaan de Pesachmaaltijd met zijn leerlingen vierde. Hoe verschillend joden en christenen van allerlei stromingen ook denken, in de kern van Pesach en Pasen vinden zij elkaar: “De Eeuwige leidt zijn mensen niet in doodlopende straten, maar doet hen ontkomen aan de macht van de farao en zelfs aan de dood. Het is interessant om te zien hoe Pesach en Pasen buiten de kring van synagoge en kerk doorwerken. Met de song ‘Go down Moses’ zingen allerlei onvrije mensen over hun hoop op bevrijding. In de schilderkunst was het niet alleen Leonardo da Vinci die het Laatste Avondmaal schilderde; het motief van de gemeenschappelijke maaltijd komt overal in de kunst en ook in populaire beeldcultuur terug.

Mijn leestip is: Exodus 12 (Pesach) en Galaten 5 (Paulus in debat over de betekenis van bevrijding.)

Tjitte Dijkstra, interkerkelijke werkgroep Kerk & Israël Harderwijk

 

Waar je gaat en waar je staat Israël is het volk van de Tora

Toen Israël met het oversteken van de Rietzee de grens passeerde van een leven in slavernij waar de Farao het voor het zeggen had, naar een leven in vrijheid waar God het voor het zeggen heeft, ontving het van de Eeuwige onderricht om ook in vrijheid te kunnen blijven leven. Tien woorden werden gegeven, de Tora, als onderricht van de Eeuwige. Die woorden werden ontvangen in de woestijn, in niemandsland, zodat in principe alle volkeren toegang zouden hebben tot Gods wijsheid. Een Joodse legende verhaalt dat de Tora aanvankelijk ook andere volken werd aangeboden. Die vroegen eerst: Wat staat erin? Ze vonden de richtlijnen echter te zwaar om te kunnen aanvaarden. Israël aanvaardde de richtlijnen wél, en werd bij de Verbondssluiting Gods eigendom. “Alles wat de Heer gesproken heeft zullen wij doen, en daarnaar zullen wij horen”.

Meer dan tien woorden

Maar de Tora bevat meer dan Tien Woorden. De eerste vijf Bijbelboeken, toegeschreven aan Mozes, bevatten in verhalende vorm al de voorgeschiedenis naar een Messiaanse toekomst. Abraham, weggeroepen uit een wereld van leugen, immoraliteit en wreedheid vertoont Messiaanse trekken als hij een onbekende toekomst tegemoet gaat vertrouwend op Gods belofte. Hij handelt Messiaans als hij zonder onderhandelen een te hoge prijs betaalt aan de Hethieten voor een plek om Sara te begraven in het land dat God hem al had toegezegd. Hij wil de vrede bewaren. Wie met rabbijnen in gesprek gaat merkt dat het aloude Eerste Testament een grote rijkdom bevat aan richtlijnen voor een steeds veranderende samenleving, die tot chaos zou vervallen zonder gids. Voor christenen, die door Jezus toegang hebben gekregen tot Gods beloofde toekomst is het van belang om met Israël in gesprek te blijven om te weten waar te gaan en waar te staan. Jezus is niet denkbaar zonder zijn joodse context. Nog altijd blijven Rabbijnen studeren om Gods wil voor deze tijd te leren kennen. Van Israël leren we bijvoorbeeld hoe we geroepen zijn om te werken aan een wereld waar vrijheid en gerechtigheid gestalte krijgen maar dat vrijheid ook gepaard gaat aan verantwoordelijkheid. Mijn vrijheid mag niet ten koste gaan van anderen. Respect voor de integriteit van de geschapen wereld is een voorwaarde. Van Israël leren we dat het God gaat om de héle wereld die bedoeld is om gezegend te worden. Gerechtvaardigd worden door het geloof vraagt ook weten waar te gaan en waar te staan. Tweeduizend jaar christendom hebben aangetoond dat de kerk het gesprek met Israël nodig heeft.

Niet passief toekijken

In feite wordt Israël en worden ook christenen geroepen om niet passief te blijven toekijken als de wereld in nood verkeert, maar om samen met God te werken aan een wereld zoals door God bedoeld. Dat dit in deze tijd een bijna onmogelijke opdracht lijkt, daarmee zullen velen het eens zijn. Toch wordt ook in deze verwarrende tijd aan Israël wijsheid gegeven om richting te duiden waar te gaan en waar te staan. Rabbijn Jonathan Sacks schreef zijn boek "To heal a fractured world" dat in de Nederlandse vertaling verscheen onder de titel Een gebroken wereld heel maken. Verheugend is dat hier en daar in de kerk aandacht komt voor de Joodse Schriftuitleg. Wij kunnen niet meer doen dan wat de Thora en Jezus ons aanreiken. Daarbij geeft het hoop te weten dat onze daden, als deze wijzen in de richting van Gods Koninkrijk (eenmaal) zullen worden aangevuld. En mochten we moedeloos worden en het gevoel krijgen dat het werk ons bij de handen afbreekt, mogen we dan geen hoop ontlenen aan de wetenschap dat het werk ondergronds toch doorgaat en eenmaal zal worden opgenomen In Gods beloofde toekomst.

Louise Katus (Putten, Ermelo)

 

Rabbijn Jonathan Sacks over Leviticus

Velen zullen ongetwijfeld niet alleen de naam kennen van de eind vorig jaar helaas overleden Britse opperrabbijn Jonathan Sacks, maar ook sommige van zijn inspirerende boekenhebben gelezen. Zoals Niet in Gods Naam. Een pleidooi tegen religieus extremisme en religieus geweld en Een gebroken wereld heel maken. Verantwoordelijk leven in tijden van crisis. Rabbijn Sacks schreef ook boeken over de Thora. Het zijn geen woord-voor-woord commentaren, maar essays bij de verschillende parasjot. Ze werden en worden ook in het Nederlands vertaald. Genesis, Exodus en Leviticus zijn al verschenen (bij uitgeverij Skandalon). Met name het boek Leviticus zal voor veel niet-Joden als minder interessant gelden. Al die voorschriften over offers kunnen zich doorgaans niet verheugen in onze warme belangstelling. Maar het boek Leviticus staat wel letterlijk in het centrum, in het hart, van de Thora. En Sacks noemt het een sleuteltekst. Een van de onderwerpen uit dit boek is dat van ‘melaatsheid’. Dat wil zeggen, zo noemden we dat vroeger. In de Nieuwe Bijbelvertaling komen we daar het woord ‘huidvraat’ tegen. Pieter Oussoren in de Naardense Bijbel vertaalt met ‘Egyptische ziekte’. Het gaat om het Hebreeuwse woord tsaraat. Omdat de Septuagint, de Griekse vertaling van Tenach, tsaraat vertaalde met lepra, is dat ook ons beeld geworden van dat woord: lepra, melaatsheid. Maar het gaat om veel meer, zo laat Sacks zijn lezers weten.

Ik zal proberen zijn visie zo beknopt mogelijk weer te geven. Om te beginnen is het een ziekte, een aandoening, die ook de kleding van mensen (Lv 13:47v.) en de muren van huizen (Lv. 14:34v.) aan kan tasten. Hoe kunnen kleren en stenen nu melaats zijn? In het verhaal van Naäman gaat het weliswaar om een huidziekte, maar in Leviticus toch om iets anders. Muren, kleren en huid, aldus Sacks, bedekken iets. Ze bedekken iets dat zich binnen die muren, die kleren of die huid bevindt of afspeelt. Schrift met Schrift vergelijkend ontdekken we dat in Dt. 24:8 en 9 bij het noemen van tsaraat verwezen wordt naar Nm 12:1-2. Naar Mirjam, die met die aandoening wordt gestraft omdat ze kwaad heeft gesproken van Mozes om diens huwelijk met een Nubische vrouw. Tsaraat is een straf op kwaadspreken! Sacks haalt ook Exodus 4:1 aan. Mozes, door de Eeuwige geroepen bij de brandende braamstruik, zegt: Maar de Israëlieten zullen me vast niet geloven. Dan krijgt hij drie tekenen: een staf die in een slang verandert, zijn hand die hij in eigen boezem moet steken en die dan wit wordt (tsaraat), en water dat bloed wordt. Het eerste en laatste teken komen terug in de confrontatie met de farao. De wit geworden hand niet. Dus was dat geen teken, maar een straf. Mozes had kwaad gesproken van zijn volksgenoten. De Eeuwige wist dat ze hem wél zouden geloven. Kwaadaardige roddel verwoest de gemeenschap. De kwaadspreker probeert die zonde verborgen te houden. Hij doet of hij zich van geen kwaad bewust is. Maar dan ziet hij opeens dat de muur van zijn huis rare plekken vertoont. Daarmee krijgt hij als het ware een seintje: toon berouw en stop met die laster. Blijft hij ongehoorzaam, dan treft het zijn bed en zijn meubels. Bekeert hij zich dan nog niet, dan worden zijn kleren aangetast. En daarna zijn lichaam. Voor straf wordt de kwaadspreker verbannen, buiten de legerplaats gestuurd. Door zijn laster had hij van iemand anders een paria gemaakt. Daarom werd hij dat nu zelf. En o ja, u kent toch het verhaal van die man, die had geroddeld. Hij kwam tot inkeer, ging naar de rabbi met de vraag: wat kan ik doen om het kwaad dat ik daarmee deed weer ongedaan te maken? De rabbi zei: koop twee kussens, en vul de een met allemaal veertjes. Schud dat kussen dan leeg boven op de toren van de stad. Kom daarna terug voor de tweede opdracht. De man deed het. De veertjes verspreidden zich door de wind in alle richtingen. Daarna kwam hij weer bij de rabbi. Hierna, zei deze, moet je met het andere kussen de stad ingaan, en al die veertjes daar weer in terug verzamelen.

Bron: Leo Ijkel

 

Het Apeldoornsche Bosch, door Leo Ijkel 

Het Apeldoornsche Bosch was een joodse psychiatrische instelling, die van 1909 tot 1943 gevestigd was aan de Zutphensestraat te Apeldoorn. In het begin leek het erop dat de nazi’s het Apeldoornsche Bosch met rust zouden laten. Daarom werd de instelling in Apeldoorn ook wel 'Jodenhemel' genoemd.

Op woensdag 20 januari 1943 verscheen de Ordedienst van Kamp Westerbork. Op het station van Apeldoorn werd een goederentrein met 40 wagons gereed gemaakt. De helft van het personeel is in die nacht gevlucht en ondergedoken. In de nacht van donderdag 21 op vrijdag 22 januari 1943 werden alle patiënten, soms naakt, verward of in dwangbuis, door eenheden van de Waffen-SS en de Ordnungspolizei in vrachtwagens naar de goederentrein gebracht.

Deze trein vertrok de volgende ochtend om 7 uur en bracht de bijna 1200 patiënten en 50 van de personeelsleden rechtstreeks naar Auschwitz. De patiënten zijn bij aankomst direct gedood. Van deze 1250 mensen heeft niemand het drama overleefd. Het resterende, in Apeldoorn gebleven personeel, is samen met de laatste ruim honderd Joodse Apeldoorners in een gewone trein naar Kamp Westerbork gebracht en werd vandaar uit gedeporteerd. Enkelen van hen hebben, net als een deel van degenen die ondergedoken waren, na de oorlog hun verhaal kunnen doen. 

Zo staat het op de website van “Het Apeldoornsche Bosch”. Elk jaar, op 21 januari, wordt deze verschrikkelijke gebeurtenis herdacht. Dit jaar kon dat niet zoals in andere jaren. Maar we raden iedereen aan om op de genoemde website te zoeken. Dan leest en hoort u et een en ander over de herdenking van dit jaar. Maar ook over het Herinneringscentrum dat vorig jaar werd geopend. Door de coronamaatregelen kon het nog maar mondjesmaat worden gebruikt. Hopelijk zal dat in de loop van dit jaar veranderen. Al was het maar om de bekende uitspraak van de Baál Sjem Tov: Vergeten is ballingschap, herinneren verlossing.

Ik wil hier nog twee dingen bij vermelden.

Ten eerste. Joop den Uyl, een bekende premier van ons land in de jaren zeventig van de vorige eeuw, verloor door wat er met Het Apeldoornsche Bosch gebeurde zijn geloof. Dat las ik in een boek van Gerben Heitink, Golfslag van de tijd. Hij op zijn beurt had dat weer gelezen in de biografie van Den Uyl, geschreven door Anet Bleich. Den Uyl groeide op in een gereformeerd gezin. Hij was een zoeker, een twijfelaar. Toen zijn beste vriendin, Leonie Norden, als begeleidster van een kindertransport vanuit Het Apeldoornsche Bosch naar Auschwitz werd afgevoerd, brak hij met zijn geloof. Hij kon dat niet rijmen met zijn beeld van God. Hij beschouwde zich sindsdien als agnost. Leonie Norden was een van die vijftig personeelsleden die ook werden weggevoerd naar Auschwitz, om daar te worden vermoord.

Ten tweede. Een Slowaakse Jood, Rudolf Vrba, schreef het boek Ik ontsnapte uit Auschwitz. Hij vertelt in dat boek ook hoe hij er getuige van was dat het transport van al die honderden patiënten binnen kwam. Hij noemt het “een nachtmerrie die zelfs de meest geharde SS’er nooit zou vergeten.” Hij beschrijft de verschrikkelijke beelden van de stervende en van angst en pijn schreeuwende slachtoffers. En dan vertelt hij het volgende: “En toch, te midden van dit alles was eer één sprankje schitterend, onbaatzuchtig gezond verstand. Tussen de krankzinnigen door liepen verpleegsters, jonge meisjes, met gescheurde en groezelige uniformen, maar met kalme gezichten en handen die nooit stilstonden. Ze hadden hun tas met medicijnen nog steeds over hun schouder en ze moesten vechten om op de been te blijven. Maar al die tijd waren ze aan het werk, troostend, verbindend, hier een injectie gevend, daar een aspirine. Niet een van hen vertoonde het geringste spoortje paniek (….). Een van hen liep langzaam voort met een zwakke oude man, rustig met hem babbelend alsof ze een wandelingetje door het park maakten.”

Ook deze verpleegsters, die tot het laatste toe met engelengeduld en liefde de aan hun zorgen toevertrouwde mensen verzorgden, werden vermoord. Een van hen was de vriendin van Joop den Uyl, Leonie Norden…..

 

 

 

 

Rondleidingen in de Synagoge van Winterswijk

Vier maanden lang rondleidingen in de synagoge van Winterswijk Joods Winterswijk van de 17e naar de 21ste eeuw Winterswijk – In de 17e eeuw woonde er een handvol joden in Winterswijk. Rond 1800 was hun aantal toegenomen tot ruim vijftig zielen. In de eerste helft van de twintigste eeuw was de gemeenschap uitgegroeid tot meer dan 300 mensen.

Veehandelaren en slagers, textielhandelaren waren het, volledig opgenomen in de plaatselijke samenleving. Hun rijke joodse cultuur is nog steeds zichtbaar. Deze zomer wordt, vier maanden lang, dat joodse verhaal elke dinsdagavond verteld. Dat gebeurt in de synagoge aan de Spoorstraat, het middelpunt van de joodse Winterswijkers. De synagoge is ook het hart van een bijzonder complex, dat niet voor niks erkend is als rijksmonument. Achter de ‘sjoel’ ligt het ritueel badhuis, ernaast een gebouwtje met een klaslokaal en vergaderruimte. Daarnaast ligt de woning van de voorzanger en achter een bijzondere betonnen muur de begraafplaats, die tot 1880 in gebruik is geweest. Deze combinatie is uniek voor Nederland. De synagoge heeft ook in de 21ste eeuw nog steeds die religieuze functie, maar de lokale joodse gemeenschap bestaat nog maar uit een handvol mensen. Het voortbestaan van het synagogecomplex wordt gegarandeerd door de nieuwe eigenaar, de Stichting Cultuurbehoud Achterhoek. Vrijwilligers van de Stichting Winterswijkse Synagoge verzorgen in de zomermaanden rondleidingen, waar het verhaal van joods Winterswijk wordt verteld. De rondleidingen zijn op dinsdagavond in juni, juli, augustus en september, telkens om 19 uur. De eerste rondleiding is dinsdags 1 juni. Duitstalige rondleidingen zijn in de maand Juli en augustus iedere donderdagavond om 19.00 uur. De rondleiding duurt ongeveer anderhalf uur. Vanwege de beschermingsmaatregelen in verband met de corona-pandemie kunnen er maximaal 30 bezoekers per avond deelnemen.

Aanmelden voor de rondleidingen alléén via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.  met naam, adres, telefoonnummer en e-mailadres. Na registratie wordt per e-mail een reserveringsbevestiging met de bezoekvoorwaarden gestuurd. Volwassenen betalen € 5, kinderen tot 16 jaar € 3. Uit respect voor de joodse traditie wordt mannen gevraagd in de synagoge een hoofddeksel te dragen. In de synagoge kan een kippa worden geleend, een eigen hoofddeksel (pet of hoed) is ook toegestaan. Meer informatie, ook voor (groeps-)rondleidingen op andere momenten, op www.synagogewinterswijk.nl.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Rondleidingen Synagoge Zwolle

Rondleidingen door de synagoge en de tentoonstelling over 'Joods leven in en om Zwolle' op het voormalige vrouwenbalkon worden verzorgd door de Stichting Judaica Zwolle. (kopieer)

Rondleiding aanvragen U kunt een rondleiding voor 15 personen of meer aanvragen bij de Stichting Judaica Zwolle: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.  De tentoonstelling over "Joodse leven in Zwolle en omgeving" op het voormalige vrouwenbalkon van de synagoge is van het voorjaar tot het najaar elke maand open op een zondagmiddag. Voor de datum kunt u de agenda van de Stichting Judaica Zwolle raadplegen.

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Museum Sjoel Elburg Museum Sjoel Elburg is... een verhalenmuseum over het (on)gewone dagelijks leven van joodse families die vanaf 1700 in Elburg hebben gewoond. Museum Sjoel Elburg biedt... een historisch perspectief voor een actueel thema: integratie en verdraagzaamheid. Museum Sjoel Elburg presenteert... de joodse geschiedenis op een dynamische, onorthodoxe, boeiende en eigenzinnige wijze en laat daarmee een eigen museaal geluid horen.

Adres Museum Sjoel Elburg Graaf Hendriksteeg 2 8081 CH Elburg Telefoon: 0525 685564

OPENINGSTIJDEN Sjoel Elburg is open op dinsdag t/m zaterdag van 11:00 tot 17:00 uur.

 

 

OPEN BRIEF

Geachte leden van de Protestantse Raad voor Kerk en Israël,

 

Als wij deze brief een titel mee zouden willen geven zou die luiden: HET BEGON MET WOORDEN.

Tijdens de Kristallnachtherdenking op 8 november 2020 heeft dr. R de Reuver, scriba van de generale synode van de PKN, de ‘Verklaring van de Protestantse Kerk in Nederland over erkenning van schuld en onze verantwoordelijkheid voor de toekomst’ uitgesproken. Een indrukwekkende verklaring waar wij van harte achter kunnen staan en die wij ook onverkort in onze gemeente hebben uitgesproken. Daarbij werden o.a. de volgende woorden gesproken: “Wij schoten tekort in spreken en in zwijgen, in doen en in laten, in houding en in gedachten.” En: “We nemen onszelf voor alles te doen wat mogelijk is (…..) in de strijd tegen het hedendaagse antisemitisme.”

Inmiddels is bij ons echter de prangende vraag gerezen of het bij woorden alleen zal blijven of dat deze ook zullen worden omgezet in daden, zodat wij over 75 jaar niet opnieuw diezelfde woorden richting de Joodse gemeenschap behoeven uit te spreken. Die vraag komt niet uit de lucht vallen maar heeft alles te maken met de actuele ontwikkelingen rond de hernieuwde toename van het antisemitisme. Een bloemlezing:

- In het Nieuw Israëlietisch Weekblad stond onlangs het schokkende artikel ‘Mijn kind wil niet meer Joods zijn’. Daarin vertellen moeders dat hun kinderen worden uitgescholden, verstoten en onder druk gezet. Op een lagere school deed één van de onderwijzers zelfs gewoon mee (!). Over één van de kinderen werd geappt: ‘Ze hadden haar moeten vergassen’.

- Recentelijk werd aan de gebouwen van de Rijksacademie van Beeldende Kunsten en van het kunstenaarsinstituut ‘De Ateliers’ in Amsterdam de tekst ‘FROM THE RIVER TO THE SEA PALESTINE WILL BE FREE’ opgehangen. De tekst, nog steeds één van de slogans van Hamas en andere extremistische groepen, impliceert niets meer en niets minder dan een ‘Judenrein’ gebied tussen de Jordaan en de Middellandse Zee. Niets meer en niets minder dan een ‘verpakte’ genocidale en antisemitische tekst. Op gebouwen waar ook Joden hun opleiding volgen. Hoe die zich voelen laat zich raden.

- In Utrecht, nota bene de stad waar het Landelijk Dienstencentrum van de PKN gevestigd is, en in andere Europese steden wordt regelmatig de leus ‘Khaybar Khaybar, ya yahud, Jaish Muhammad, sa ya’ud’ gescandeerd, verwijzend naar de historische massamoord door Mohammed op Joden in 628 bij Kaybar, vlak bij Medina. Een verwijzing die niets te raden overlaat.

- Rabbijn Evers, die onlangs Aliyah maakte, zegt daarover in het NIW: “Ik voel steeds sterker dat er voor Joden minder ruimte is in Europa.” En: “Ik ken jongeren hier die bewust wegblijven van sociale media, omdat ze anders alleen maar depressief worden van de antisemitische berichten die ze zien langskomen.” En ook: “Ik zie in Europa geen weg meer terug. Je ziet het gebeuren, ik had nooit verwacht dat het in zo’n korte tijd zo uit de hand zou lopen. En het gaat echt niet minder worden, er is geen kruid tegen gewassen.”

- Tenslotte: Ruim 500 wetenschappers en docenten in het Nederlandse Hoger Onderwijs roepen op tot een boycot van Israëlische academische instituten. Hiermee worden ook individuele Israëlische wetenschappers persoonlijk geraakt. Van deze intelligentsia zou men toch een genuanceerder standpunt mogen verwachten. Het is niets teveel gezegd dat dit doet denken aan de beïnvloeding van en door hoger onderwijs begin vorige eeuw. Hierdoor kon een antisemitisch klimaat ontstaan dat zijn weerga in de geschiedenis niet kent.

Over boycot geschreven: Met deze oproep verbinden de ruim 500 wetenschappers en docenten zich openlijk met de BDS-beweging. Het CIDI is er duidelijk over: De BDS-beweging vertoont, op z’n zachtst gezegd, antisemitische trekken. De Duitse Bondsdag, toch niet het minste parlement, heeft de BDS-beweging zelfs als antisemitisch veroordeeld (mei ‘19). Zij zien een analogie met de ‘Kauft nicht bei Juden’ slogan ten tijde van het Nazi-tijdperk. Wie ‘geen vreemde is in Jeruzalem’ weet dat er innige banden bestaan tussen de BDS-beweging en Kairos-Sabeel en dat de PKN banden onderhoudt met Kairos-Sabeel. Concreet is er dus sprake van een niet te ontkennen driehoeksverhouding tussen BDS, Kairos-Sabeel en de PKN.

Deze verhouding en de op 8 november 2020 uitgesproken schuldbelijdenis staan in schril contrast met elkaar. De kerk, als lichaam van Christus, de Joodse Messias, dient alle, maar dan ook alle schijn te vermijden dat zij, hoe dan ook, banden heeft met elke organisatie die beticht wordt van antisemitisme.

Die schijn vermijdt zij nu niet. Wil de kerk geloofwaardig overkomen als instituut dat strijd voert tegen antisemitisme, zoals zij zelf vorig jaar heeft uitgesproken, dan dient zij meer van zich te laten horen en daadkracht te tonen door radicaal te breken met organisaties als Kairos-Sabeel. Pas dan krijgen de woorden van november 2020 echt zeggingskracht.

Antisemitisme begon met woorden. En is wéér begonnen met woorden. Waartoe dit leidde en wéér kan leiden weet iedereen maar al te goed. De kerk begon vorig jaar met woorden. Laten het geen holle woorden blijken te zijn. Op dít moment komt het aan op werkelijke daden. Dat is cruciaal. Voor zowel het Joodse volk als voor de kerk. Vandaar onze hartenkreet: Kerk, dóe iets, nú, voor het (weer) te laat is!

Tenslotte: In de ‘Verklaring’ werd de Jood Abel Herzberg geciteerd. Wij willen afsluiten met het citaat van een andere Jood, Elie Wiesel. Van hem zijn de indringende woorden: ‘Het tegenovergestelde van liefde is niet haat, het is onverschilligheid.’ Immers, zwijgen is ook een vorm van onverschilligheid.

Namens de werkgroep ‘Israël & onze gemeente’ van de Hervormde gemeente te Barneveld, (5 augustus 2021)

(Verklaring van de Protestantse Kerk in Nederland van 8 november 2020, zie elders op deze site)

 


↑ Top  

© Kerk en Israel - Veluwe 2021   - Leden -

Uw Internet Explorer versie is verouderd.

Deze website kan niet met deze browser worden bekeken!

Upgrade uw browser naar de laatste versie (Internet Explorer 8) of installeer een andere browser, zoals Firefox of Google Chrome)